عاملیت آگاهانه زنان در برابر ساختارهای سنتی قدرت و صلح

عنوان مقاله:

بازتعریف امنیت در خاورمیانه: عاملیت آگاهانه زنان در برابر ساختارهای سنتی قدرت و صلح

چکیده

نقش زنان در خاورمیانه اغلب در گفتمان غربی از منظر قربانی بودن یا “نیازمند نجات” تحلیل شده است. این مقاله با بهره‌گیری از جدیدترین پژوهش‌های دانشگاهی (۲۰۲۴-۲۰۲۵) استدلال می‌کند که زنان در منطقه منا نه تنها قربانیان منازعات، بلکه معماران اصلی امنیت انسانی هستند. این مقاله با بررسی مطالعات موردی از ایران، یمن، افغانستان و کردستان عراق نشان می‌دهد که چگونه “آگاهی جهانی” زنان در این مناطق، تعاریف سنتی امنیت نظامی را به چالش می‌کشد و بر مفاهیمی مانند امنیت حمل و نقل، مشارکت در نیروهای مسلح و مقاومت مدنی تمرکز می‌یابد.

مقدمه

چرخش از امنیت سخت به امنیت انسانی
در حالی که دستور کار زنان، صلح و امنیت (WPS) شورای امنیت سازمان ملل (قطعنامه ۱۳۲۵) عمدتاً بر مشارکت زنان در مذاکرات صلح رسمی متمرکز است، محققان معاصر استدلال می‌کنند که این چارچوب برای خاورمیانه ناکافی است. مطالعات نشان می‌دهد که زنان منطقه، امنیت را به گونه‌ای اساساً متفاوت از همتایان غربی یا دولتی خود تعریف می‌کنند؛ آنها بر “بقا و معیشت” (خوراک، پوشاک، مسکن و تحصیل کودکان) تمرکز دارند تا بر مفاهیم انتزاعی حاکمیت ملی .

۱. چارچوب نظری: آگاهی جهانی در پس زمینه خشونت ساختاری
تحقیقات جدید نشان می‌دهد که بحران‌های اخیر (مانند اعتراضات ۲۰۲۲ ایران یا حملات ۲۰۲۳ غزه) منجر به شکل‌گیری یک “آگاهی جهانی” میان زنان در منطقه شده است. مریم رضایی‌زاده (۲۰۲۵) در پژوهشی برای مؤسسه بین‌المللی مطالعات امنیتی زنان (WIIS)، مفهوم “آژانس استراتژیک” را معرفی می‌کند. در کشورهایی مانند ایران (پس از جنبش “زن، زندگی، آزادی”)، زنان با وجود “خشونت ساختاری” ناشی از تحریم‌ها و سرکوب داخلی، از طریق آگاهی از حقوق بشر جهانی به مبارزه پرداخته‌اند . نرگس محمدی، برنده جایزه صلح نوبل، نماد این نوع از عاملیت آگاهانه در برابر “آپارتاید جنسیتی” است.

۲. مشارکت زنان در بخش امنیت: از نمادگرایی تا اثربخشی
یکی از شاخص‌های کلیدی “امنیت پایدار” در خاورمیانه، ادغام زنان در نیروهای نظامی و انتظامی است. بر اساس گزارش مؤسسه خاورمیانه در سال ۲۰۲۴ :

امارات متحده عربی پیشگام است و از طریق مدرسه نظامی “خوله بنت الازور” زنان را به عنوان خلبان جنگنده (مانند سرگرد مریم المنصوری) آموزش می‌دهد.

تونس و اردن برنامه‌های اقدام ملی (NAPs) را تصویب کرده‌اند، اما مطالعات نشان می‌دهد که حضور زنان در خاورمیانه همچنان محدود به نقش‌های غیررزمی (اداری و پزشکی) است و با چالش “اذن ولی” (سرپرست مرد) در کشورهایی مانند عربستان سعودی مواجه است .

۳. امنیت عمومی و فضاهای شهری (مطالعه موردی: ایران)
درک “امنیت” برای زنان خاورمیانه ای تنها به میدان نبرد محدود نمی‌شود، بلکه به امنیت روزمره در حمل و نقل عمومی نیز مرتبط است. یک مطالعه کمی دقیق در سال ۲۰۲۵ بر روی ۶۸۰ زن کاربر مترو در شیراز نشان داد که:

۴۳٪ از احساس ناامنی زنان به “نظارت و روشنایی” مربوط می‌شود.

برخلاف باور عموم، عوامل فرهنگی (مانند حجاب) به اندازه حضور فیزیکی نیروهای پلیس زن در کاهش احساس خطر مؤثر نیست. این پژوهش نشان می‌دهد که “احساس مسئولیت جمعی” جامعه، کلید اصلی ارتقای امنیت زنان در فضاهای عمومی است .

۴. زنان به عنوان بازیگران صلح در مناطق جنگی (یمن و کردستان)
در مناطق با مناقشه مستقیم، زنان به طور سنتی از مذاکرات صلح حذف شده‌اند. به عنوان مثال، پس از ۲۰۱۱ در یمن، تنها دو زن در میان بیست مذاکره‌کننده صلح حضور داشتند. با این حال، پژوهش‌های دانشگاه بیرمنگام ۲۰۲۴ بر نقش فعالان زن کرد در عراق و سوریه تمرکز دارد. این مطالعه نشان می‌دهد که زنان کرد با تکیه بر “حافظه جمعی” بین‌المللی و ایدئولوژی برابری‌خواهانه، در یگان‌های مدافع زنان (YPJ) نه برای انتقام یا مادر بودن، بلکه برای تغییر ساختار قدرت منطقه‌ای می‌جنگند .

در یمن نیز، با وجود ناامنی سیاسی، اصلاحات بخش امنیت (SSR) بر اساس خواسته زنان در حال طراحی است. زنان یمنی خواستار سهم قانون اساسی و حضور پلیس زن برای رسیدگی به خشونت‌های داخلی هستند که ناشی از فروپاشی نهادهای دولتی است .

نتیجه گیری

به سوی دستور کاری فراتر از غرب
جهان‌آگاه World-Aware بودن زنان خاورمیانه به این معناست که آنها از محدودیت‌های دستور کار WPS سنتی عبور کرده‌اند. پژوهشگران اخیر پیشنهاد می‌دهند که به چهار ستون سنتی (مشارکت، حفاظت، پیشگیری، بازسازی)، یک ستون پنجم یعنی “پاسخگویی سیاسی (Political Accountability)” اضافه شود تا بتوان اقدامات نمادین دولت‌ها را با واقعیت‌های میدانی سنجید . زنان خاورمیانه ثابت کرده‌اند که امنیت واقعی زمانی حاصل می‌شود که تعریف آن از انحصار نهادهای نظامی خارج شده و بر اساس نیازهای انسانی و عدالت جنسیتی بازتعریف گردد.

فهرست

1. Rezaeizadeh, M. (2025). Rethinking Women, Peace, and Security in the Middle East and North Africa. Women In International Security (WIIS).
2. Haghighi, F., et al. (2025). Women’s perceived safety in public transport: Insights from the Middle East. Journal of Transport Geography, ScienceDirect.
3. Middle East Institute (2024). A report card on women’s integration into Arab militaries. MEI.
4. MacTavish, E. L. (2024). The Role of Kurdish Women Activists in Regional Human Security in the Middle East (Doctoral dissertation). University of Birmingham.
5. Cambridge University Press. (2025). “Our Main Concern is Security”: Women’s Political Participation in Yemen. In Rebuilding Yemen (Chapter 7).
6. Kaya, Z. (2020/2024). Feminist Peace and Security in the Middle East and North Africa. Oxfam Policy & Practice.
7. Nemeh, N. (2003/2024). Perceptions of Security among Jordanian Women. Teachers College, Columbia University.