برخلاف تصور رایج که آغاز پزشکی مدرن در ایران را به تأسیس بیمارستانهای دولتی در دوره رضاشاه نسبت میدهد، پیشگام واقعی در عرصه بیمارستانسازی مدرن و خیریهی سلامت، ملک تاج خانم نجمالسلطنه (متوفی ۱۳۱۱ شمسی) است؛ بانویی نجیبزاده و فرزانه، که بیشتر بهعنوان مادر دکتر محمد مصدق، نخستوزیر فقید ایران، شناخته میشود.
بیمارستان نجمیه: گوهر معماری و نوعدوستی
وی در سال ۱۳۰۶ هجری شمسی، بیمارستانی را در تهران تأسیس کرد که به نام خود او «بیمارستان نجمیه» نامیده شد. این بنا نهتنها از نظر معماری، نمونۀ برجسته از سبک اواخر دورۀ قاجار و انتقال به معماری دورۀ پهلوی است، بلکه از نظر کارکردی، نخستین بیمارستان خصوصی و در عین حال خیریه در ایران محسوب میشود که با استانداردهای مدرن پزشکی آن دوره هماهنگ بود.
موقعیت و معماری
بیمارستان نجمیه در خیابان حافظ (که پیش از آن «خیابان دروازۀ قدیم یوسفآباد» نامیده میشد)، اندکی پایینتر از تقاطع خیابان جمهوری اسلامی، واقع شده است. معماری این بنا تلفیقی از عناصر قاجاری متأخر و نقوش سادهشدهٔ اوایل دوره پهلوی است؛ با حیاط مرکزی، ایوانهای بلند و اتاقهایی با نورگیرهای مناسب که برای معالجه بیماران طراحی شده بودند.
وقف نامه و کارکرد خیریه
مهمترین ویژگی نجمالسلطنه، اقدام حقوقی او در قالب وقف نامه بود. وی تمامی ساختمان و تجهیزات بیمارستان را وقف «بیماران مستمند ایران» نمود؛ به این معنا که بیمارستان نجمیه نه برای کسب سود، بلکه بهعنوان یک مرکز درمانی رایگان یا با هزینۀ کم برای اقشار آسیبپذیر جامعه تأسیس شد. این اقدام در جامعۀ سنتی اواخر قاجار و اوایل پهلوی، یک تحول بنیادین در مفهوم نیکوکاری و سلامت عمومی بود.
نقش در توسعۀ پزشکی ایران
پس از افتتاح در ۱۳۰۶، بیمارستان نجمیه بهسرعت به یکی از مراکز مهم درمانی و آموزشی تهران تبدیل شد. پزشان برجستهای در آن طبابت میکردند و بسیاری از کادر پزشکی مدرن ایران بعدها در این بیمارستان آموزش دیده یا تجربه اندوختند. این مرکز تا دههها، بهویژه برای بیماران نیازمند تهران، نماد عدالت در دسترسی به درمان بود.
ارتباط با دکتر مصدق
اگرچه دکتر محمد مصدق بیشتر بهواسطۀ مبارزات ملیگرایانه و جنبش ملیشدن نفت شناخته میشود، اما بیشک روحیۀ عدالتخواهی و توجه به محرومان جامعه را از مادر خود، نجمالسلطنه، به ارث برده بود. نجمالسلطنه زنی تحصیلکرده، فرنگدیده و هوشمند بود که پسرش را نیز در مسیر دانش و خدمت به مردم تشویق کرد. تأسیس نجمیه، عملی عینی از اندیشۀ عدالتمحوری او بود.
وضعیت کنونی
بیمارستان نجمیه امروزه نیز پابرجاست، هرچند ممکن است کاربری اولیهی خود را به طور کامل حفظ نکرده باشد. این بنا بهعنوان یکی از آثار ارزشمند پزشکی و معماری معاصر ایران، نیازمند توجه و ثبت ملی (و یا اگر ثبت نشده، ضرورت ثبت آن) است تا یاد این بانوی بزرگ در تاریخ پزشکی ایران زنده نگه داشته شود.
نتیجهگیری
ملک تاج خانم نجمالسلطنه نه فقط بهعنوان مادر یک شخصیت ملی، بلکه بهعنوان معمار سلامت مدرن خیریه در ایران شایستۀ شناخته شدن است. بیمارستان نجمیه، نخستین بیمارستان مدرن ایران، نشان میدهد که تحول سلامت در این سرزمین ریشه در اندیشۀ زنان روشنفکر و نیکوکاری دارد که پیش از هر نهاد دولتی، برای رنج مردم خود راهحلی انسانی و مدرن یافتند.
گردآورنده: نازنین شرافتی
