برگرفته از سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)
این گزارش به بررسی اصلاحات انجام شده در سیستمهای بازنشستگی کشورهای عضو OECD در دو سال گذشته میپردازد. نسخه سال ۲۰۲۳ شامل یک فصل ویژه در مورد مقررات بازنشستگی برای مشاغل سخت و زیانآور است. در اینجا، بخشهایی از گزارش که به تحلیل شکافهای جنسیتی و تأثیر مرخصیهای مراقبت از کودک بر حقوق بازنشستگی میپردازد، ترجمه و خلاصه شده است .
1. تأثیر وقفههای مراقبت از کودک بر مستمری (Impact of childcare breaks on pension entitlements)
اکثر کشورهای OECD هدف قرار دادهاند که دورههای غیبت از بازار کار به دلیل مراقبت از کودک را تحت پوشش حمایتی قرار دهند. این حمایتها که اغلب تحت عنوان «اعتبارات مراقبت از کودک» شناخته میشوند، معمولاً دوره غیبت را تا زمانی که کودک به سن معینی میرسد، پوشش میدهند. این اعتبارات برای دورههای غیبت طولانیتر و برای کودکان بزرگتر، عموماً با سخاوت کمتری اعطا میشوند .
مکانیسمهای اعطای اعتبار:
کشورها رویکردهای متفاوتی برای جبران این وقفهها دارند:
– اعتبار صرفاً برای فرزندآوری: پنج کشور صرفاً به خاطر داشتن فرزند (بدون در نظر گرفتن وقفه شغلی) اعتبار میدهند. به عنوان مثال، در فرانسه و آلمان سالهای اعتباری اضافی، در ایتالیا ضریب تبدیل مطلوبتر، و در جمهوری چک و اسپانیا پاداش مستمری در نظر گرفته شده است . به عنوان مثال، در آلمان، داشتن فرزند به یکی از والدین اجازه میدهد به مدت سه سال، سالانه یک امتیاز بازنشستگی دریافت کند که معادل میانگین درآمد در آن دوره است. این امر به ویژه برای افراد با درآمد پایین، مزیت بسیار زیادی ایجاد میکند (۱۱ درصد بیشتر) .
– دورههای تحت پوشش: بسیاری از کشورها زمان صرف شده برای مراقبت از کودکان بسیار کم سن (معمولاً تا ۳ یا ۴ سالگی) را به عنوان دورههای بیمه شده محسوب کرده و آن را معادل اشتغال مزدبگیر در نظر میگیرند. با این حال، برای کودکان ۶ ساله یا بزرگتر، اعتبارات معمولاً فقط برای تعیین شرایط بازنشستگی پیشازموعد و حداقل مستمری استفاده میشود و نقشی در افزایش مبلغ مستمری ندارد .
– شرایط سنی بازنشستگی: در برخی کشورها مانند یونان، اسلوونی، کاستاریکا، فرانسه، مجارستان، لوکزامبورگ و پرتغال، افرادی که وقفه طولانی (مثلاً ۱۰ سال) در سابقه کاری خود دارند، مجبورند دیرتر بازنشسته شوند تا مستمری کامل و بدون جریمه دریافت کنند. به عنوان مثال، در اسلوونی، فردی که در ۲۲ سالگی کار را شروع کرده اما ۱۰ سال غیبت داشته باشد، تا سن ۶۲ سالگی کمتر از ۴۰ سال سابقه پرداخت حق بیمه خواهد داشت و برای بازنشستگی بدون جریمه باید تا ۶۵ سالگی کار کند .
تأثیر کمی بر میزان مستمری:
– میانگین تأثیر (۵ سال وقفه): یک وقفه ۵ ساله در بازار کار، مستمری آتی را برای فردی با درآمد متوسط به طور متوسط ۵ درصد و برای فردی با درآمد پایین ۲ درصد کاهش میدهد . در کشورهای کلمبیا، آلمان، اسرائیل، کره جنوبی، لهستان و ترکیه، مستمری آتی حدود ۹۰ درصد یک فرد با سابقه کاری کامل است، زیرا اعتبارات محدودی برای دورههای بیکاری در نظر گرفته میشود .در مقابل، در مجارستان، ایرلند، مکزیک، نیوزیلند، اسپانیا و ایالات متحده، برای زنانی که دو فرزند دارند، مستمری دقیقاً معادل یک فرد با سابقه کاری کامل است. در لهستان، حداقل مستمری از افراد با درآمد پایین محافظت میکند .
– میانگین تأثیر (۱۰ سال وقفه): با افزایش طول وقفه به ۱۰ سال، میانگین کاهش مستمری برای افراد با درآمد متوسط به بیش از ۱۱ درصد و برای افراد با درآمد پایین به ۷ درصد میرسد .در آلمان، لهستان و ترکیه، افراد با درآمد متوسط مستمری آیندهای کمتر از۸۰ درصد یک فرد با سابقه کاری کامل دریافت میکنند .
مدل استونی و سوئد: در استونی و سوئد، اعتبارات به ترتیب بر اساس میانگین درآمد ملی و ۷۵ درصد آن تعلق میگیرد که منجر به مزایای بالاتری برای افراد کم درآمد میشود .
2. شکافهای جنسیتی و مستمری
گزارش OECD بر این نکته تأکید دارد که شکافهای جنسیتی در درآمد و اشتغال، مستقیماً به شکاف قابل توجه در مستمریهای دوران سالمندی منجر میشود. نرخ اشتغال پایینتر، ساعات کار کمتر در هفته، و سهم بیشتر زنان در مشاغل پارهوقت، همگی عواملی هستند که توانایی زنان برای پسانداز و کسب حقوق بازنشستگی را کاهش میدهند .
موانع ساختاری:
– هزینه بالای مراقبت از کودک: هزینه بالای مهدکودکها یکی از موانع اصلی برای حضور تماموقت زنان در بازار کار است .
– مرخصی والدین: مدت و نرخ پرداختی مرخصی والدین در برخی کشورها مانند استرالیا پایین است و سهم پدران از این مرخصیها کم میباشد. افزایش نرخ پرداختی و سهم مرخصی اختصاص یافته به پدران، از جمله توصیههای سیاستی گزارش است .
– تأثیر مادری: زنان زمان بیشتری را به کارهای مراقبتی بدون مزد اختصاص میدهند که این موضوع تأثیر مستقیمی بر درآمد و مستمری آنها دارد .
سیاستهای بازنشستگی همچنان نیازمند بازنگری برای حمایت از زنان
یافتههای کلیدی:
اول: شکاف مستمری میان زنان و مردان ریشه در نابرابریهای مزمن بازار کار دارد. اشتغال کمتر، ساعات کاری محدودتر و سهم بالاتر زنان در مشاغل پارهوقت، همگی موجب کاهش توانایی آنها برای کسب حقوق بازنشستگی کافی میشود.
دوم: وقفههای ناشی از مراقبت از کودک، هرچند تا حدی توسط اعتبارات جبران میشود، همچنان تأثیر منفی محسوسی بر مستمری نهایی دارد. بر اساس گزارش OECD، یک وقفه ۵ ساله مستمری را به طور متوسط ۵ درصد و یک وقفه ۱۰ ساله آن را بیش از ۱۱ درصد کاهش میدهد. این کاهش برای افراد با درآمد پایین – که عمدتاً زنان را شامل میشود – کمتر است، اما این به دلیل وجود سیستمهای حداقل مستمری است، نه جبران واقعی از دست رفتگی درآمد.
سوم: کشورها رویکردهای بسیار متفاوتی برای حمایت از والدین دارند. در حالی که آلمان و فرانسه با اعتبارات قابلتوجه (مانند امتیاز بازنشستگی سهساله به ازای هر فرزند) از مادران حمایت میکنند، بسیاری از کشورهای دیگر هنوز فاقد مکانیسمهای کارآمد برای جبران دورههای مراقبت طولانی هستند. همچنین، در کشورهایی مانند اسلوونی و یونان، افرادی با وقفههای طولانی مجبورند دیرتر بازنشسته شوند که این خود به معنای جریمهای مضاعف است.
توصیههای سیاستی برگرفته از گزارش:
برای کاهش شکاف جنسیتی در مستمریها، OECD به طور ضمنی بر سه اقدام کلیدی تأکید دارد:
- بهبود اعتبارات مراقبت از کودک: طراحی اعتبارات سخاوتمندانهتر به ویژه برای کودکان زیر ۳ سال، و مبتنی کردن آن بر میانگین درآمد ملی (مانند مدل سوئد و استونی) به جای صفر فرض کردن دورههای مراقبت.
- ترویج تقسیم عادلانهتر مرخصی والدین: افزایش سهم مرخصی اجباری یا تشویقی پدران و افزایش نرخ پرداختی در طول مرخصی، تا زنان مجبور نباشند تمام بار مراقبت را به تنهایی تحمل کنند.
- کاهش هزینههای مراقبت از کودک: هزینه بالای مهدکودکها یکی از موانع اصلی اشتغال تماموقت زنان است. سرمایهگذاری عمومی در خدمات مراقبت از کودک، تأثیر مستقیم بر افزایش سابقه بیمه و در نتیجه مستمری زنان خواهد داشت.
جمعبندی نهایی:
در مجموع، OECD استدلال میکند که اعطای اعتبارات مراقبت از کودک (با وجود محدودیتهایش) یکی از ابزارهای کلیدی برای مقابله با پیامدهای منفی وقفههای شغلی بر مستمری زنان است، اما برای دستیابی به برابری جنسیتی کامل در دوران سالمندی، اصلاحات گستردهتری در بازار کار و سیستم حمایت اجتماعی مورد نیاز است .در این گزارش به وضوح نشان میدهد که اگرچه بسیاری از کشورها گامهایی در جهت حمایت از والدین در سیستم بازنشستگی برداشتهاند، اما این حمایتها هنوز برای جبران کامل آثار منفی فرزندآوری و مراقبت بر مستمری زنان کافی نیست. در غیاب اصلاحات ساختاری در بازار کار و سیستم تأمین اجتماعی، خطر فقر سالمندی برای زنان – به ویژه مادران دارای چند فرزند و زنان با درآمد پایین – همچنان بالا باقی خواهد ماند.
بنابراین، گذار از سیاستهای نمادین به حمایتهای واقعی و محاسبهشده، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت برای دستیابی به برابری جنسیتی در دوران سالمندی است.
منبع : OECD (2023), Pensions at a Glance 2023: OECD and G20 Indicators, OECD Publishing, Paris.
ترجمه : محمدامین قدسی
